सायली पानसे-शेल्लीकेरी ब्लॉग-६(बंदिश)

एखादा राग सादर करायचा असं ठरलं की सुरवातीला त्या रागातले स्वर आळविले जातात. स्वरांच्या विस्तारातून राग स्वरूप उभं केलं जातं. त्या रागाचा भाव श्रोत्यांपर्यंत पोहोचवला जातो. हे करत असताना ठराविक गोष्टी या विस्तारात अपेक्षित असतात. राग नियमाप्रमाणे निश्चित स्वरांचा समावेश यात असतो. रागाची सुरवात संथ लयीत असते. मनाप्रमाणे स्वर विस्तार झाला की कलाकार पुढच्या टप्प्याकडे वळतो, तो म्हणजे रागाची 'बंदिश’. रागाचं अमूर्त रूप, सगुण रूपातुन दाखवण्याचा प्रयत्न म्हणजे 'बंदिश’. राग प्रस्तुतीकरणासाठी विशिष्ठ रागात आणि तालात बांधलेल्या गीताला 'बंदिश’ किंवा 'चीज’’ म्हणतात. वादक वाजवतात ती 'गत’. थोडक्यात बंदिश म्हणजे रागाच्या चौकटीत बसवलेलं काव्य. बंदिश करणाऱ्यांना वाग्गेयकार असे म्हणतात. हे काव्य बहुधा हिंदी, ब्रज, मैथिली, अवधी, माळवी, भोजपुरी, डोगरी किंवा पंजाबी भाषेत असतं. या बंदिशी खूप जुन्या काळापासून चालत आलेल्या आहेत. विद्यार्थीदशेत सांगितिक अभ्यासाची सुरवात बंदिशीपासून होते. लहानपणी ज्याप्रमाणे पाढे आणि पर्वचा घोकून पाठ केले जातात त्याच प्रमाणे प्रत्येक बंदिश ही गायकाने घोटलेली असते. मोठे मोठे कलाकार असोत, उस्ताद असोत त्यांच्या शिक्षणाची सुरवात बंदिशीतूनच झालेली असते. बंदिशीच्या माध्यमातून त्या रागातले स्वर, राग चलन, राग स्वरूप, राग भाव, ताल, लय वगेरे सर्व गोष्टींचा उलगडा होत असतो. बंदिशीबाबतीत कुमार जी म्हणत, 'एखाद्या प्रियकराची प्रेयसीशी पहिली ओळख जशी गोडीची व्हावी लागते तसंच बंदिशीचं असतं. रागाच्या कुलमर्यादेत वाढलेल्या बंदिशीच्या अंतर्मनात जाऊन, तिची ओळख करुन घ्यावी लागते, मगच तिचे चाल चलन कळते. सौंदर्याच्या नाना प्रकारात दडलेलेल्या स्थानांचा शोध लागतो.’ ते म्हणत, 'बंदिश हे राग सजवण्याचं एक उपकरण आहे. राग मुळात वस्त्रहीन असतात, जेव्हा बंदिशी वेगवेगळ्या तालात आणि लयीत गायल्या जातात, तेव्हा जणु रागच वेगवेगळे वस्त्र परिधान करुन आपल्या समोर येत असतो.’

राग संगीत, हे स्वर प्रधान असल्यामुळे काव्याला थोडं दुय्यम स्थान असतं. शब्दांचे उच्चार, त्यांचा अर्थ, काव्यातील शब्दांचा प्रयोग याबाबत फार काटेकोरपणा असतोच असं नाही आणि म्हणुनच बऱ्याच वेळा शब्दांचे अपभ्रंश झालेले दिसतात. पूर्वीच्या काळी आपल्या घराण्यातली बंदिश बाहेर कुणाला मिळु नये म्हणुनसुद्धा बऱ्याच वेळा अनाकलनीय उच्चार केले जात असत. असे असले तरीसुद्धा संगीत ऐकताना किंवा त्याचा आनंद घेताना कुठलीही बाधा येत नाही.

आज बंदिश शिकली की प्रथम रेकाॅर्ड केली जाते क्वचित लिहुन घेतली जाते पण पूर्वी बंदिश घोकूनच तोंडपाठ झाली पाहिजे असा गुरुंचा धाक असायचा. शब्दांचे अपभ्रंश होण्याचं हे ही एक महत्वाचं कारण होतं. आजकाल कलाकार बंदिशीच्या काव्याबद्दल जागरूक झालेले दिसतात कारण शास्त्रीय संगीत स्वर प्रधान असलं तरी बंदिशीचं काव्य समजणं आणि त्याचा आनंद श्रोत्यांना देणं महत्वाचं आहे हे मात्र नक्की. भूप रागातली 'सहेला रे’, कलावती मधील 'तन मन धन तोपे वारूँ’, बागेश्री मधील 'ए री माई साजन नहीं आए’ किंवा जोगकंस मधील 'सुघर भर पायो’ अशा अनेक लोकप्रिय बंदिशी रसिकांना तोंडपाठ असतात.

बंदिशीचं काव्य साधारण चार/ सहा ओळींपुरतं मर्यादित असतं आणि एक ओळ साधारण पाच ते सहा शब्दांची असते. पहिल्या दोन ओळींना स्थायी आणि पुढच्या ओळींना अंतरा असे संबोधतात. उदा. मारू बिहाग रागातल्या प्रसिद्ध बंदिशीत, जागूँ मैं सारी रैना बलमा रसिया मन लागेना मोरा .. ही स्थायी आहे, आणि बहुत रमायो सौतन घरमाँ पिया गरवा लगाओ .. हा अंतरा आहे.

राग स्वरूप उलगडून दाखवताना स्थायीच्या पहिल्या ओळीतले पहिले मोजके शब्द पुनःपुनः गायले जातात. त्याला 'मुखडा’ असे म्हणतात. या बंदिशीत ' जागूँ मैं सारी रैना ‘ हा मुखडा आहे.

एका ठराविक विषयाची जशी अनेक पुस्तकं असू शकतात तसंच एका रागात असंख्य बंदिशी बांधल्या जाऊ शकतात. जेवढ्या अधिक बंदिशी कलाकाराला अवगत असतात तेवढा कलाकार अधिक श्रीमंत. कलाकाराचा खजिनाच तो ! यामुळेच बुजुर्गांनी बांधून ठेवलेल्या बंदिशी शिकण्यासाठी आणि त्या सादर करण्यासाठी कलाकार कायमच उत्सुक असतात. राग संगीताच्या अभ्यासात जुन्या बंदिशींचे संस्कार होणं अत्यंत महत्वाचं आहे. या बंदिशी दिसायला लहान असल्या तरी त्यांचा आवाका खूप मोठा असतो. चांगल्या बंदिशींमधला महत्वाचा गुण विशेष म्हणजे राग स्वरूपाबरोबर, राग भाव आणि राग प्रकृति त्यातून दिसते. ज्या बंदिशी पारंपारिक आहेत, त्यांचे विषय पूर्वीच्या काळाला अनुसरून असतात. 'सास ननंद सताए’ किंवा 'सौतन संग करत रंगरलीया’ सारखे कालबाह्य विषय बंदिशींमधून दिसून येतात. या व्यतिरिक्त प्रेम, विरह, भक्ती, गुरुकृपा, तत्वज्ञान, मन, श्रंगार, राग वर्णन, शरण भावना सारख्या अनेक विषयांवर बंदिशी बांधलेल्या असतात. काही बुजुर्गांनी अत्यंत वेगळे विषय निवडुन बंदिशी केलेल्या दिसतात. उदा. पं.दिनकर कायकिणींनी स्वातंत्र्यदिनावर बंदिश रचलेली आहे.

स्वतंत्र भयो है देश हमारो

कष्ट किये सब फल पाये ।।

मोहनाको तत्त्व धरे लोगवा सब

अहिंसा परम धर्म मुखि मुखि गाये ।।

काही बंदिशींना सुंदर इतिहास असतो जे त्या बंदिशीचे वैशिष्ट्य ठरते. उदाहरणादाखल, पं.वसंतराव देशपांडे आणि पं.कुमार गंधर्व यांनी पत्राच्या माध्यातून एकत्र बांधलेली ही बंदिश.

एक दिवस वसंतरावांनी कुमारांना देवासला एक पत्र पाठवलं, त्यावर बंदिशीची स्थायी लिहिलेली होती.

मैं आऊँ तोरे मंदरवा

पैंया परन देहो मोरे मन बसिया ।।

त्यावर कुमारांनी उत्तरात बंदिशीचा अंतरा लिहून पाठवला,

अरे मेरो मढैय्या (घर) तोरा आहे रे

काहे धरो चरन मेरो मन बसिया ।।

अशा अनेक वैशिष्ट्यपूर्ण बंदिशी असतात मग ते वैशिष्ट्य प्रसंगाचं असेल, विषयाचं, सांगीतिक, शाब्दिक किंवा भावनांचं असेल. कलाकारांनी रचलेल्या बंदिशींमधे त्यांच्या त्या वेळेच्या मानसिक आणि भावनिक अवस्थेचं चित्रण दिसून येतं. काळानुरूप बंदिशींच्या स्वरूपामधे अनेक बदल होत गेले. विषय बदलले, ताल वैविध्य आलं, प्रस्तुतीकरण बदललं पण बंदिशीचं महत्व मात्र अजूनही तसच आहे. आज सुद्धा प्रतिभावंत कलाकार नाविन्यपूर्ण बंदिशींची रचना करत असतात. काळाप्रमाणे नवीन विचार आणि नवीन कल्पना बंदिशीतून समोर येणं हे नवीन पिढीच्या उत्तम प्रतिभेचं लक्षण आहे.

X
HQ format
MP3
10.36 MB
X
Add To Playlist !